Butoh komt van de
Japanse karaktertekens Bu en Toh en betekent: stampende dans
In de roerige
jarenÕ60 waren er in Japan een groot aantal kunstenaars en politiek
ge‘ngageerde mensen die zich verzetten tegen de invloeden van Amerika en het
Westen. Ze kwamen op voor hun culturele identiteit, die dreigde te vervagen
onder de stroom van westers geori‘nteerde denkbeelden.
Naar aanleiding
van het boek ÒVerboden KleurenÓ van Yukio Mishima, maakte Tatsumi Hijikata zijn
shockerende dansperformance Kinjiki, waarin hij het thema homoseksualiteit
belichtte. Dit gebeuren wordt wel beschouwd als het begin van Butoh.
Tatsumi Hijikata
werd in het noorden van Japan geboren in het dorpje Akita. Als jongste van een
gezin van tien kinderen werd hij vooral opgevoed door zijn oudste zus die,
vanwege armoedige omstandigheden, in de prostitutie werkte. Zijn ouders werkten
evenals andere boeren op het rijstveld en hadden daarnaast een klein
restaurantje waar je noodles kon eten. Daar was het dat Hijikata in aanraking
kwam met kunstenaars. Hij vertrok naar Tokio en mengde zich onder deze bonte
avant-gardistische groep die vocht voor het behoud van de Japanse cultuur. Ook
ontmoette hij daar de andere belangrijke grondlegger van Butoh: Kazuo Ohno, met
wie hij veel samenwerkte.
Kazuo Ohno, ook
geboren in het noorden van Japan in Hokkaido had evenals Hijikata moderne dans
gestudeerd bij Ichi Baku en werkte als gymnastiekleraar. Na het zien van de
Argentijnse danseres Antonia MercŽ, was hij diep geraakt en besloot van af toen
danser te worden. Kazuo Ohno was een diep religieus man en zijn dansen dragen
een intense symboliek.
Waar Hijikata het
geweld zocht ; ge•nspireerd door schrijvers als Genet en Artraud; Maquis de
Sade ; richtte Kazuo Ohno zijn aandacht op de innerlijke beelden die hij zich
herinnerde bij zijn moeder. Ook de zee; de geboorte en de dood zijn wezenlijke
themaÕs, die hij tot expressie bracht met een intensiteit en liefdevolheid die
mensen raakten . Hij lijkt een
treurende weduwe zoals hij zich in de rol van zijn moeder over het podium
beweegt. Of een extatische
zigeunervrouw in La Argentina.
Gelijktijdig met
de transformatie in Japan ,was er ook in Europa een beweging op gang die zich
afzette tegen de verzakelijking en technologische ontwikkelingen en de daarbij
behorende vervreemding van het lichaam.
In de moderne
dans uitte zich dat in de visie en benadering van dans bij o.a. Mary Wigman; Kurt Jooss en Pina Bausch.
Zij ontwikkelden de z.g. Ausdrucktanz; de expressionistische dans; waarin ook
Hijikata zijn motivatie vond.
In beide
expressievormen is het totaal aanwezig zijn in het hier en nu belangrijk. In
die zin kun je eigenlijk niet spreken van een bepaald genre. Wel zijn een
aantal stijlmiddelen ontleend aan voorgaande genres.
Anders dan in het
Westen had Japan een lange rijke traditie aan culturele activiteiten en
rituelen; voortgekomen uit de religieuze overtuigingen in Shinto en Zen
Boeddhisme enerzijds. Anderzijds de Japanse theatrale vormen Kabuki en Noh.
Hieraan ontleende
Hijikata zijn principes voor Butoh. Zo focuste hij vooral op de signalen van
het lichaam en de vertraging van beweging. Het lichaam waarin de ziel zit
opgesloten en onderdrukt is. Dit lichaam nu, kwam in opstand en rebelleerde
tegen de traditionele regels en wetten van de moderne dans en de Japanse
traditionele dans. Danste de balletdanser 5 cm, boven de grond; de butohdanser
danst er 5 cm. onder.
In Butoh wordt
het lichaam en de lichaamsbeleving als uitgangspunt gekozen, Het lichaam wordt
hierin gezien als bron van informatie. Het lichaam wordt gedragen door iets wat
je niet kunt zien. De Japanners noemen dit ÒMAÓ en betekent ÒtussenruimteÓ. Het
is in deze ruimte dat de energie stroomt; energie die vorm krijgt door er een
betekenis aan te geven. Het wordt gevoeld als een impuls van binnen of van
buitenaf in het lichaam geplaatst en geeft vorm aan de inhoud.
Ervan uitgaande
dat een lichaam een geheugen heeft, zou je kunnen zeggen dat er veel informatie
ligt opgeslagen. Energie die verbonden is aan gebeurtenissen in het verleden of
aan behoeftes en verlangens in het hier en nu.
Gezien het
traumatische verleden van Japan
door jarenlange onderdrukking in het feodale tijdperk en de
oorlogservaringen tijdens de bombardementen op Hiroshima en Nagasaki, is het
niet vreemd dat Butoh ontstond als expressionistisch vorm . Het was een soort
noodzaak om de oorspronkelijke ziel te bevrijden van onverwerkte zaken.
Door te luisteren
naar de signalen van het lichaam komt de danser in contact met zijn diepste
innerlijk en danst hij/zij de energetisch beleefde beweging van binnen uit. Het
danst in hem; maakt blokkades open en bevrijd het lichaam van opgeslagen
herinneringen. Dit contact met de ziel bracht dan ook in eerste instantie de
schaduwkant van de mens in het bewustzijn: de pijn van het tekort; de geleden
verliezen; de angst voor de dood; de onderdrukte seksualiteit. Hijikata noemde
zijn dans dan ook Ankoku Butoh; de dans van de duisternis.
In de jaren dat
Butoh zich ontwikkelde bij andere mensen is er sprake van een verfijning en
verbreding door transformatie van alle energielagen in het menselijke lichaam.
Vooral tot uitdrukking gebracht door de groep Sankai Juku. (2de
generatie Butoh ). Atsushi Takenouchi (3de generatie Butoh) spreekt
in dit verband over Jinen Butoh, dat ÒDe NatuurÓ
betekent of wel in een groter verband; Het verbinden van al wat is.
Butoh vraagt veel
van de danser. In plaats van direct vorm te hebben vanuit danstechnische
activiteit, is er in eerste instantie een leegte ÒMuÓ genaamd. De aandacht is
naar binnen gericht en er is sprake van een verhoogd concentratieniveau.
De witgeschminkte
lichamen en de kaal geschoren hoofden anonimiseren het ego en laten het
kwetsbare en vergankelijke zien. Een uitdrukking als: Het Lopende (dode)
Lichaam benadrukt de onzekerheid. Bij iedere stap die we zetten zijn we dichter
bij de dood. Bovendien geeft het levenloze lichaam gelegenheid ’n je
te laten bewegen. Er wordt in je gedanst.
De danser neemt
voortdurend waar wat er in zijn lichaam gebeurt; hoe het reageert op een
verbeelde prikkel of op een van buiten waargenomen impuls. Nauwkeurig deze
beweging volgend ontstaat de vorm die voor de toeschouwer zichtbaar is. Die
vorm is vaak traag uitgevoerd; kleine schokjes die van binnenuit lijken te
komen worden in verkrampte houdingen neergezet; waarbij grillige , extreme
vormen gecre‘erd worden. Niet alleen interessant voor de danser en zijn
toeschouwer.
Ook beeldend
kunstenaars en musici hebben zich laten inspireren door deze originele en
authentieke manier van expressie.
Van de
toeschouwer wordt een andere manier van kijken gevraagd. Het gaat niet perse om
de vorm of de logica. Wat danst is de energie en het totaal van de ceremonie,
waarin het ritueel een belangrijke rol speelt. Zelfs de omgeving; het decor; de belichting en de
toeschouwers daarin, zijn onderdeel van het geheel en maken het totaal van Magie. Deze magische sfeer ,waarin de
lichamen in overspannen, grillige, en ook vloeibare vormen zich uitdrukken,
fascineert en raakt.
En maakt in het
huidige moment een transformatie mogelijk van grove materie naar een esoterisch
fijnstoffelijk belevingsniveau dat alle zintuigen opent.
Kort gedicht van
een butoh danservaring:
Enter the stage
It is sacred, the dream begin
I am a man, I am a woman, I am no one, I am everyone
At times it feels that I am not human
The raging monster begins to surface
He dies, my blood seeps into the ocean.
Salt, fish, seaweed
I am being pulled by the moon
The ebb and flow lulls me into timelessness
The constellations reflects on the sea
AhÉ. This is the realm of Butoh
By:
Lawrence Rawlins
Bronvermelding:
Butoh Shades of Darkness JeanViala
Nourit Masson Sekine
Dancing into Darkness Sondra
Horton Fraleigh
Die Entstehung
des Butoh Lucia
Schwellinger
Butoh Klarende
Rebellion Tanzlabor
Graz
Artikel Dans der Duisternis Harmen Sikkenga.